Về trễ, mình luôn có lý do; người khác về trễ lại bị gán ngay là do tính

Tám giờ tối, vợ chưa về. Chồng ngồi nhìn đồng hồ, bụng nghĩ liền: "Lại cà kê đâu đó, vô tâm, chẳng nhớ giờ cơm nhà." Tối khác, đổi vai — chồng về trễ, vợ hỏi, chồng buông một câu "tắc đường", chuyện coi như xong, chẳng ai gán chồng cái tội vô tâm. Cùng một hành vi, về trễ, hai cách đọc khác hẳn, chỉ vì nó là "tôi" hay là "người kia".

Đó không phải vì ai đúng ai sai về chuyện tắc đường có thật hay không. Đó là một thiên kiến quy kết cơ bản (fundamental attribution error — cách não bộ gán nguyên nhân cho một hành vi: do hoàn cảnh bên ngoài, hay do tính cách bên trong). Với hành vi của chính mình, mình nhìn thấy hết cái hoàn cảnh đứng sau — đèn đỏ, xe cứu thương chắn đường, cuộc họp kéo dài — nên đổ cho tình huống. Với hành vi của người khác, mình chỉ thấy đúng cái hành động cuối cùng, không thấy gì đứng sau nó, nên đổ luôn cho tính người.

Một thí nghiệm cũ, vẫn đúng tới giờ

Năm 1967, hai nhà tâm lý học Edward Jones và Victor Harris làm một thí nghiệm đơn giản mà sau này thành kinh điển. Họ đưa người tham gia đọc một bài luận ủng hộ Fidel Castro, có ghi rõ ràng: người viết KHÔNG được chọn, bị thầy chỉ định phải viết theo phe đó cho một bài tập lớp. Vậy mà người đọc vẫn tin, ở một mức đáng kể, rằng người viết bài thực sự nghĩ như thế. Biết rõ hoàn cảnh ép buộc, người ta vẫn quy về tính cách. Mười năm sau, nhà tâm lý học Lee Ross đặt tên hẳn hoi cho cái nếp nghĩ này: lỗi quy kết cơ bản — "cơ bản" vì nó không phải tật của riêng ai, mà là cách bộ não loài người xử lý thông tin về người khác, âm thầm và đều tay như nhau.

Vì sao não lại xử lý thế

Lý do không bí hiểm: với chính mình, mình có toàn bộ "phim hậu trường" — áp lực, mệt mỏi, lý do, cả những thứ chẳng ai thấy. Với người khác, mình chỉ xem được "đoạn trailer" — cái hành động lọt vào mắt. Thiếu hậu trường, não lấy luôn cái có sẵn gần nhất để giải thích: chắc do tính nó vậy. Não không ác, chỉ lười.

Nhìn theo cách đó, cái bẫy này không chừa ai, kể cả người ngồi viết bài này. Tôi cũng từng trễ hẹn một cuộc gọi vì mải pha trà cho khách, rồi tự nhủ "thông cảm được", nhưng hễ ai trễ hẹn với tôi quá hai lần là tôi đã kịp đóng dấu "người này hay thất hứa" trong đầu từ lúc nào.

Bảng dưới tóm cái lệch đó cho dễ nhớ, không phải để chấm điểm ai:

Nhìn bảng này mà thấy ngượng một chút là bình thường — ai cũng có một bảng y như vậy trong đầu, chỉ là chưa ai viết nó ra giấy.

Nhận ra, không phải để xử án

Cái khó không nằm ở việc biết thiên kiến này có tồn tại — khó ở chỗ nhớ ra nó đúng lúc đang giận. Một cách nhỏ hay dùng: trước khi gán cho ai cái tính gì, thử hỏi ngược một câu — nếu chính mình làm chuyện đó, mình sẽ tìm lý do gì để bào chữa cho mình? Hỏi được câu đó rồi thì phần lớn cơn giận đã nguội được một nửa, dù hoàn cảnh của người kia chưa chắc đã đúng như mình tưởng.

Quan hệ vợ chồng, cha mẹ con, hay đồng nghiệp đều dính cái bẫy này nhiều nhất, vì đó là những người mình chạm mặt đều đặn — và mỗi lần họ "làm sai", thiên kiến lại được tưới thêm một lần, dần thành niềm tin đóng khung: "nó là vậy", "ông ấy luôn thế". Tôi viết riêng một bài về vì sao mình dễ gắt với người thân hơn người ngoài — đúng là cùng gốc thiên kiến này nhưng còn một lớp nữa, các bác đọc tiếp nếu thấy đúng cảnh nhà mình.

Ngồi thêm một chén

• Lần tới bắt gặp mình nghĩ "nó đúng là loại người…", dừng đúng ba giây, tự hỏi câu bào chữa ở trên — không cần tin ngay, chỉ cần hỏi.
• Muốn đổi hẳn thói quen phán đoán sang thói quen hỏi, tôi có để sẵn những câu hỏi giúp mình hiểu người khác hơn là phán đoán.
• Nếu cái mình đang giận là chính mình, vì đã từng phán người ta oan, bài học cách tha thứ cho chính mình đáng đọc tiếp, trước khi tha cho người khác.

Tác giả: Tư Trà · đến từ kênh YouTube Định cư Hà Nội.