Tự do không phải có nhiều lựa chọn, mà là biết chắc mình bỏ cái gì

Có một kiểu người tôi gặp khá nhiều: vừa muốn giữ cái ghế ổn định, vừa mơ ra làm riêng; vừa muốn tích luỹ để tự do tài chính, vừa không nỡ cắt một khoản chi nào; vừa chán thành phố ồn, vừa sợ về quê thì "tụt lại". Họ không lười, không thiếu cơ hội. Vấn đề là họ đang cầm cùng lúc quá nhiều cánh cửa, và không cửa nào thật sự được bước qua.

Tôi để ý thấy một nghịch lý: ai cũng đi tìm tự do bằng cách giữ thêm lựa chọn, nhưng người sống tự do thật lại là người đã bỏ bớt lựa chọn. Không phải vì họ liều, mà vì họ biết rõ: giữ mọi cửa mở không phải là tự do, đó là một cách trì hoãn quyết định có tên gọi đẹp hơn.

Thử nghĩ tới cái tủ quần áo. Tủ to, đồ đầy, mà sáng nào bác cũng đứng trước đó than "không có gì để mặc". Không phải vì thiếu áo. Vì cái nào cũng tiếc, không cái nào thật sự được chọn làm "áo của mình". Cuộc đời giữ-mọi-cửa-mở y như cái tủ đó: nhìn thì dư dả, sống thì rỗng.

Cái giữ người ta lại không phải vì thiếu can đảm chọn, mà vì sợ chọn sai thì mất cái đang có. Nỗi sợ này có tên hẳn hoi — tâm lý học gọi là sợ bỏ lỡ (FOMO, tắt của fear of missing out, sợ mình đứng ngoài một cơ hội mà người khác đang có). Nó khiến người ta tưởng giữ càng nhiều cửa thì an toàn càng cao. Nhưng an toàn kiểu đó có giá của nó: tiền bị chia nhỏ ra quá nhiều hướng không hướng nào đủ lực, thời gian bị xé ra quá nhiều việc không việc nào đủ sâu, và quan trọng nhất — tâm trí không lúc nào được yên để biết mình đang đi đâu.

Tự do không phải là lúc bác có thể làm bất cứ điều gì mình muốn. Tự do là lúc bác không còn bị giằng giữa những điều mình không thật sự muốn nữa.

Tự do tài chính cũng vậy, nó hay bị hiểu lầm thành "có nhiều tiền để làm gì cũng được". Thực ra thứ làm nên một người sống thong dong không phải con số trong tài khoản, mà là việc họ đã dám cắt — cắt một khoản tiêu không phục vụ đời sống họ muốn, cắt một công việc chỉ ở lại vì quen, cắt cả vài mối quan hệ chỉ còn níu nhau bằng thói quen. Càng cắt gọn, càng rõ mình đang sống vì điều gì, tiền bạc mới có chỗ mà dồn vào đúng hướng.

Nói vậy không phải để bác đóng sạch mọi cửa cho oai. Đóng bớt cửa không có nghĩa là chọn liều, mà là chọn có chủ đích — biết rõ cửa nào mình bỏ và vì sao bỏ, chứ không phải bỏ vì chán hay vì ai đó xui. Khác nhau một chữ "biết", mà cách sống khác hẳn nhau.

Tôi ngồi viết đến đây cũng phải tự cười mình một câu: bài này đang cổ vũ bác bớt lựa chọn, mà bản thân tôi viết xong lại định mở thêm ba hướng nữa cho đoạn kết. Cái bệnh giữ cửa, hoá ra ai cũng có, chỉ khác mức độ.

Ngồi thêm một chén

• Muốn nhìn lại những "cánh cửa" mình đang cố giữ cùng lúc — công việc, kế hoạch tiền, cả những dự định dở — thì cuốn Sổ xây dựng cuộc đời của quán dựng đúng để ghi lại và nhìn cho rõ, trước khi quyết đóng cửa nào.
• Đọc thêm Tự do tài chính, hoá ra không phải để nằm dài mà để được nói: Thôi, tôi không làm nữa — một góc khác của đúng chuyện "tự do không phải là có nhiều, mà là dám nói không".
• Nếu muốn thấy một người từng thật sự đóng cửa cũ để bước qua cửa mới, chứ không chỉ nói lý thuyết, bài THAY ĐỔI CUỘC ĐỜI — Tôi đã hai lần bắt đầu từ hai bàn tay trắng là một câu chuyện có thật đáng đọc chậm.

Quán tôi cũng có cuốn Lập kế hoạch xây dựng cuộc đời — nếu bác đang ở đúng giai đoạn cần ngồi xuống vạch lại từ đầu, chứ không chỉ đọc cho vui, thì cuốn đó hợp hơn một bài viết ngắn như thế này.

Tác giả: Tư Trà · đến từ kênh YouTube Định cư Hà Nội.