Có một bữa trưa, tôi ngồi trước bát cơm với một quả trứng luộc và hai quả sấu dầm làm canh.
Hôm ấy tôi vẫn đi làm giờ hành chính như mọi ngày. Anh em đồng nghiệp rủ nhau ra quán ăn. Tôi không đi.
Không phải vì thanh cao gì đâu các bác. Vì túi tiền nó thanh, còn cái bụng thì chưa cao.
Lương của một thằng mới ra trường lúc ấy vừa đủ tiền trọ, tiền điện nước, tiền ăn và mấy khoản sinh hoạt tối thiểu. Nghỉ trưa có khoảng tiếng rưỡi, tôi thường tranh thủ chạy về phòng, nấu vội bát cơm rồi lại chạy đi làm.
Hôm đó nhà chẳng còn gì.
Một quả trứng.
Hai quả sấu.
Thế là thành bữa.
Lúc đói và mệt rã người, tôi vẫn thấy ngon. Nhưng đang ăn thì hai hàng nước mắt cứ tự nhiên chảy xuống.
Không phải vì quả trứng bé quá.
Mà vì thương cái thân mình.
Tôi đã đi qua gần hai chục năm cố gắng. Nhà nghèo, học hành chẳng có điều kiện bằng ai. Tôi ra trường đúng hạn ở một ngôi trường mà chuyện học chậm vài kỳ chẳng phải hiếm, hai năm cuối còn cố được học bổng, cầm tấm bằng khá trong tay, xin được việc ở một cơ quan lớn.
Trong đầu một đứa con nhà nghèo, công thức lúc ấy đơn giản lắm:
Cố học đi. Học tốt đi. Có nghề đi. Rồi đời sẽ đỡ khổ.
Thế mà hôm ấy, tôi vẫn ngồi ăn một quả trứng với hai quả sấu và khóc.
Đời nó có cái tài rất hay: mình vừa tưởng qua được một bài, nó lật ngay sang trang sau.
Tôi từng là một đứa trẻ rất sợ người khác nhìn thấy cái nghèo của mình
Hồi khoảng sáu, bảy tuổi, tôi đã cõng em trên lưng.
Ngoài giờ học thì trông em, trông nồi cám lợn, trông nồi rượu giúp bố mẹ. Có lúc đang cõng em vẫn tranh thủ chạy ra bắn vài viên bi với lũ trẻ trong xóm. Chơi được một tẹo lại ngó giờ, ngó nhà, sợ bị gọi về.
Nghĩ lại cũng buồn cười. Có khi cái thói quen làm hai ba việc một lúc, tìm cách tối ưu cho nhanh mà vẫn phải xong của tôi sau này chẳng học từ khóa quản trị nào cả.
Nó được đào tạo từ… nồi cám lợn với thằng em trên lưng.
Có lần bố bảo đi gánh nước gạo về nuôi lợn. Tôi rất sợ gặp bạn học giữa đường.
Không đi thì bị mắng.
Đi thì xấu hổ.
Có năm lớp bốn, lớp năm, giờ thực hành cần dụng cụ lắp ráp mô hình. Cả lớp có, tôi không có. Cô hỏi, mình chỉ biết đứng đó.
Có chiếc cặp người ta bỏ đi, mang về mẹ vá lại cho đi học. Bạn nhìn thấy chỗ vá thì trêu.
Có chiếc quần đỏ hồng xin lại từ một chị nào đó. Mùa đông cần mặc vì lạnh, nhưng mặc vào thì tôi không dám bước ra đường.
Một đứa trẻ gầy gò, ốm yếu, nhút nhát, tự ti, dễ tủi, thường xuyên bị la mắng và lúc nào cũng thấy mình thua kém người khác.
Nhưng may một điều: nó vẫn còn hy vọng.
Tôi đọc được những tờ báo, những cuốn truyện kể về người vượt khó, về những cuộc đời tưởng như không có cửa nhưng vẫn tìm được đường.
Một đứa trẻ chẳng có mấy thứ trong tay lại giữ được một thứ rất khó nhìn thấy:
niềm tin rằng chỗ mình đang đứng chưa chắc đã là nơi mình phải đứng cả đời.
Có lẽ nhờ thế mà tôi không bỏ cuộc quá sớm.
Lần đầu tiên tôi bước ra đời với hai bàn tay gần như trắng
Khoảng mười tám, mười chín tuổi, tôi đặt chân tới Hà Nội.
Háo hức có. Lo có. Choáng ngợp cũng có.
Tôi học ngành xây dựng. Người lớn vẫn nói: trai xây dựng sau này giàu lắm.
Nghe cũng phấn khởi.
Tôi nghĩ chỉ cần học cho tốt, ra trường làm đúng nghề, chịu khó vài năm, rồi sẽ có công việc ổn định, có tiền, có nhà, có một cuộc sống đàng hoàng.
Một thời gian sau khi ra trường, tôi thuê một căn phòng chưa đầy 9 mét vuông.
Phòng hướng Tây. Nắng chiều xông thẳng vào tường. Mái phía trên hầm xuống như cái vung úp lên nồi. Mưa lớn thì gián bò lổm ngổm. Cái quạt bé tí quay phành phạch, quạt vào người nhiều khi có cảm giác nó đang phân phối lại hơi nóng chứ chẳng làm mát được bao nhiêu.
Những đợt Hà Nội nóng đỉnh điểm, một hai giờ sáng tôi phải dậy dội nước lên người. Có đêm dội vài lần vẫn không ngủ nổi.
Nằm trong căn phòng ấy, tôi nghĩ đủ thứ.
Về mình.
Về đời.
Về con đường phía trước.
Nhiều thứ lúc đó nhìn thật sự bất khả thi. Trong túi chẳng có đồng dư. Nhưng tôi vẫn nghĩ: phải có cách nào đó để sau này mình có một căn nhà của mình ở thành phố này. Không phải để khoe. Chỉ để có một chỗ sống mà mình không còn phụ thuộc vào việc chủ nhà có tăng tiền, có đòi lại phòng hay không.
Ngày đi làm giờ hành chính. Trưa tranh thủ về nấu cơm. Tối chạy thêm việc. Có thời gian bán phụ kiện điện thoại, đồ linh tinh, chạy khắp Hà Nội dán kính cường lực để kiếm thêm.
Đói thì ăn.
Mệt thì ngủ.
Không ngủ được thì… làm tiếp.
Nghe bây giờ hơi buồn cười, chứ ngày ấy tôi không thấy mình “truyền cảm hứng” gì cả.
Chỉ thấy nghèo.
Rồi tôi kiếm được nhiều hơn — và phát hiện ra một cái bẫy khác
Sau giai đoạn đầu chật vật, thu nhập khá dần lên.
Tôi tưởng thế là bài toán sắp được giải.
Nhưng hóa ra tiền có một trò rất tinh quái: thu nhập tăng bao nhiêu, nhu cầu biết cách phình ra bấy nhiêu.
Ngày trước kiếm ít vẫn sống được.
Sau này kiếm nhiều hơn, cuối tháng nhìn lại vẫn chẳng thấy dư bao nhiêu.
Có thời tôi phải ăn mặc bóng lộn, tóc tai chải chuốt, giày bóng, quần áo phải ra dáng. Bụng thì bị nhét trong cái thắt lưng đến mức chắc cái thắt lưng cũng muốn xin nghỉ việc.
Tôi tưởng mình đang mua đồ cho mình.
Sau mới nhận ra có rất nhiều món tôi mua để trả tiền cho ánh mắt của người khác.
Xe cộ. Quần áo. Đồ dùng. Những thứ ngoài thân.
Không mua cũng chẳng chết.
Nhưng khi mình chưa hiểu mình cần gì, người khác sẽ rất sẵn lòng nói hộ mình nên cần gì.
Đó là một trong những bài học tài chính đầu tiên tôi học được mà không trường nào phát bằng:
Kiếm được nhiều tiền hơn chưa chắc giàu hơn. Có khi chỉ là tiêu được nhiều tiền hơn.
Tôi từng nghĩ người thành công là những người ở phía trên mình
Tôi làm chuyên môn về quy hoạch đô thị, rồi kết hợp kiến trúc, công trình.
Tính tôi có một cái vừa tốt vừa dở: không nhận thì thôi, đã nhận là phải làm đến nơi đến chốn.
Khách hàng thích vì yên tâm.
Mình cũng thích vì thấy mình có giá trị.
Rồi công việc cứ thế nhiều lên.
Có những đợt nhận cùng lúc ba, bốn dự án, deadline dí vào một đêm. Làm ngày, làm đêm, hết việc chính tới việc thêm.
Một đợt sau khi dồn mấy deadline, cơ thể tôi gần như đồng loạt kéo còi báo động: sốt gần 40 độ, ho ra máu, trĩ, khớp và vài vấn đề khác cùng kéo tới.
Vẫn cố làm nốt.
Nghe ngu không?
Ngu.
Nhưng lúc ở trong guồng ấy mình không thấy ngu. Mình gọi nó bằng những cái tên rất đẹp: trách nhiệm, uy tín, sự nghiệp, cố gắng.
Những thứ ấy không sai.
Cái gì quá cũng thành quá cố...
Sau đó tôi có một chuỗi ngày ngồi nghĩ.
Tôi quan sát những người sếp phía trên mình — những người mà trước đây tôi từng nghĩ: sau này được như anh ấy thì ngon.
Họ có vị trí.
Có tiền.
Có sự trọng vọng.
Nhưng tôi cũng thấy họ tất bật, vội vã, nét mặt vẫn thoảng lo âu, công việc vẫn đuổi phía sau.
Tôi bắt đầu tự hỏi một câu hơi khó chịu:
Nếu một ngày mình vượt được hết các level và trở thành chính hình ảnh ấy, đó có thực sự là cuộc sống mình muốn không?
Câu trả lời không còn chắc như trước.
Và rồi tôi làm một việc mà khá nhiều người cho là… dở hơi
Tôi đọc nhiều hơn. Tìm kiếm nhiều hơn. Quan sát nhiều hơn.
Tôi muốn biết liệu cuộc đời có nhất thiết chỉ có một cái đường ray quen thuộc:
học → đi làm → lên chức → kiếm thêm tiền → vay thêm thứ to hơn → tiếp tục làm để trả → già đi → nghỉ.
Ổn định không xấu.
Nhưng tôi bắt đầu nghi ngờ chuyện “10 người thì 9,5 người cùng đi một đường” có đồng nghĩa đó là con đường duy nhất hay không.
Một ngày, tôi quyết định dừng.
Dừng công việc chuyên môn mình đã học.
Dừng nền móng đã xây.
Dừng mạng lưới, khách hàng, uy tín và con đường thăng tiến khá rõ ở phía trước.
Trong đầu tôi lúc ấy có cảm giác giống gã Santiago trong Nhà giả kim: bỏ đàn cừu quen thuộc để đi tìm một cái “kho báu” mà chính mình còn chưa biết hình thù ra sao.
Nghe lãng mạn thế thôi.
Thực tế là lo chết đi được.
Tôi vốn hay nghĩ, hay lo. Phía trước mơ hồ. Không ai chỉ đường. Không ai bảo “cứ đi đi, đoạn này đúng đấy”. Không ai nâng đỡ, cũng chẳng có bản đồ.
Có nhiều đêm mất ngủ.
Có tối ngồi trước máy tính chẳng biết phải làm gì tiếp.
Có lúc ngồi vệ đường, người mệt, đầu trống rỗng.
Có những giai đoạn không có việc, thiếu tiền, gặp lại đồng nghiệp và sếp cũ, họ vẫn bảo:
“Quay lại đi, vẫn chào đón.”
Và tôi đã từng hoài nghi.
Hay là mình sai?
Hay là quay về?
Hay là thôi cái trò “đi tìm cuộc đời của mình” nghe nó hơi văn nghệ sĩ này đi?
Lần thứ hai tôi bước ra đời — vẫn gần như hai bàn tay trắng
Lần này tôi không còn là cậu sinh viên mới tới Hà Nội.
Tôi đã có nghề, có quan hệ, có một chút giá trị mà người khác công nhận.
Và tôi tự bỏ nó lại.
Thứ tiếc nhất sau này không hẳn là nghề.
Mà là một phát hiện khá chát:
khi còn nghề, còn giá trị trong công việc ấy thì có nhiều “bạn”; khi bỏ nó lại, bạn cũng rụng gần hết.
Lúc đó tôi mới hiểu thêm một chút về quan hệ, lợi ích và cái gọi là nhân tình thế thái.
Không cay cú.
Chỉ là biết.
Mỗi người đi ngang đời mình đều dạy một thứ.
Có người dạy cách học.
Có người dạy cách kiếm tiền.
Có người dạy đầu tư.
Có người dạy sự tự tin, kiên trì, cách không bỏ cuộc.
Có người dạy thế nào là tử tế.
Và cũng có người rất nhiệt tình dạy mình những việc tuyệt đối không nên làm.
Học phí hơi cao, nhưng giáo trình rất thực tế.
Tôi đã thử rất nhiều thứ — và cũng ngu khá nhiều
Sau khi rời con đường cũ, tôi lao vào đủ loại trải nghiệm.
Khởi nghiệp nhiều ngành.
Mở quán cà phê.
Làm doanh nghiệp.
Quản trị, nhân sự, marketing, sale, tư vấn khách hàng, chốt sale.
Từ một thằng nhút nhát, tự ti, tôi dần trở thành người không ngại việc.
Mở quán mà nhà vệ sinh bẩn, không ai chịu vào đánh thì tôi xắn tay vào đánh.
Làm giám đốc cũng được.
Cọ nhà vệ sinh cũng được.
Có việc thì làm.
Miễn có ích.
Tôi cũng dạy anh em, sinh viên thực tập cách làm việc nhanh hơn, hiệu quả hơn, tìm cách biến những thứ rối thành hệ thống.
Nhưng đừng tưởng đoạn này là nhạc nổi lên, nhân vật chính giác ngộ rồi từ đó làm gì cũng thắng.
Không có đâu.
Ngu nhất là đầu tư.
Tôi mất rất nhiều tiền để trả học phí cho ba thứ: độ ngu, độ tham và độ mộng mơ của chính mình trên thị trường.
Thị trường rất công bằng ở một điểm: mình có thể tự tin bao nhiêu tùy thích, nhưng tài khoản sẽ đưa ra ý kiến riêng.
Cái ngu thứ hai là mở quán cà phê.
Tưởng thêm một lĩnh vực, thêm một dòng tiền, có hệ thống rồi sẽ nhàn.
Không.
Có thêm một đứa con mọn.
Nhàn việc tay chân hơn đôi chút nhưng bận đầu, bận thời gian, bận quán xuyến.
Cái ngu thứ ba là tiêu dùng.
Ô tô, quần áo, đồ dùng, những món tưởng phải có rồi mới thấy… không có cũng chẳng sao.
Tôi không kể những chuyện này để chứng minh mình từng làm nhiều.
Tôi kể vì có một điều tôi ngày càng tin:
thay đổi cuộc đời không phải một cú nhảy. Nó là hàng nghìn lần thử, sai, đau, hiểu thêm một chút rồi sửa hướng.
Bây giờ tôi có giàu không?
Nếu các bác định nghĩa giàu bằng tiền thì thú thật:
tôi nghèo lắm.
Có khi còn nghèo hơn bác đang ngồi đọc bài này.
Tôi từng có ngày không đủ trả 3 nghìn tiền trà đá, phải nợ.
May bà bán trà chưa tính lãi kép.
Nhưng ngày hôm nay, điều tôi quý nhất không phải là chứng minh mình giàu hơn ai.
Tôi có thể thức dậy và phần lớn thời gian làm điều mình muốn làm.
Tôi không phải dành cả cuộc đời để xây ước mơ cho một người khác.
Tôi vẫn làm nhiều việc, nhưng cố sắp xếp chúng cho gọn: việc nào cần mình thì mình làm, việc nào có thể quy trình hóa thì làm cho rõ, việc nào khoán được, giao được, thuê được thì đẩy ra cho người phù hợp. Làm ít đầu việc hơn trong đầu, nhưng mỗi việc rõ trách nhiệm hơn — để còn chừa chỗ cho một ấm trà, một đoạn đường đạp xe, hay vài phút ngồi yên nhìn thị trường chạy mà mình không phải chạy theo.
Đừng hiểu nhầm nhé.
Tự do không phải là không làm gì.
Muốn thong dong thì trước đó phải tích rất nhiều thứ:
vốn tiền,
vốn kiến thức,
vốn kỹ năng,
vốn quan hệ,
vốn trải nghiệm,
và cả một đống “học phí ngu” mà mình không muốn đóng lần hai.
Tự do với tôi là có quyền lựa chọn mình dùng thời gian vào đâu.
Nếu một ngày tôi kiếm được rất nhiều tiền nhưng tối không ngủ ngon, không có lúc thảnh thơi ngồi hè phố uống cốc trà đá, ngắm người qua lại mà trong lòng không bị cái gì dí phía sau — tôi biết mình lại đi sai đường.
Tôi hiểu “giàu” khác trước khá nhiều
Ngày trước, tôi nghĩ nhiều tiền sẽ giải quyết phần lớn mọi chuyện.
Bây giờ tôi vẫn thích tiền.
Ai bảo không cần tiền, bác cứ thử để hóa đơn điện nước tới rồi ngồi thiền xem nó có tự thanh toán không.
Nhưng tiền là một phần.
Tôi thường chúc các bác ba thứ:
Sức khỏe – Hạnh phúc – Thành công.
Nghe bình thường, nhưng với tôi ba chữ ấy ngày càng có nghĩa khác.
Sức khỏe là một thân thể không đau, một tinh thần không loạn, một tâm trí bình yên.
Hạnh phúc là biết trân trọng tất cả những gì là mình, yêu thương những gì mình đang có, biết đủ; từng đói thì biết quý một bữa ăn ngon, từng dầm mưa thì thấy một ngày nắng ráo cũng đáng vui.
Thành công là: lợi mình – lợi người – lợi thiên hạ.
Không phải hy sinh mình cho thiên hạ.
Cũng không phải giẫm thiên hạ để lợi mình.
Là mình tốt lên, người đi cùng mình cũng có ích, và thứ mình làm nếu đủ lớn thì xã hội cũng được thêm một chút giá trị.
Tôi nghĩ sự giàu có tối thượng nằm đâu đó trong chữ cân bằng.
Không cái gì quá.
Cũng không buông xuôi cái gì.
Vậy Quán Trà Đá này để làm gì?
Nếu các bác vào đây để tìm một chuyên gia đã tới đích, ngồi trên cao chỉ xuống và nói:
“Muốn giàu, hãy làm đúng 7 bước của tôi.”
Thì xin lỗi.
Tôi không phải người đó.
Tôi vẫn đang đi.
Quantrada.vn — cái Quán Trà Đá này — là một sân chơi tôi và kênh Định Cư Hà Nội đã ấp ủ từ lâu.
Tôi muốn nó giống một góc phố quen ở Hà Nội.
Đủ tầng lớp ghé qua.
Đủ loại giày dép bước qua.
Xuân hạ thu đông.
Nắng mưa.
Thời thế đổi.
Quán vẫn ngồi đó.
Mỗi ngày ghé một chút.
Hiểu một chút. Hành một chút. Vui một chút.
Chúng ta có thể nói về sống, học tập, làm việc, kiếm tiền, giữ tiền, đầu tư, sức khỏe, gia đình và những cú vấp mà đời sớm muộn cũng phát cho vài cái.
Tôi không muốn bán ở đây những câu chuyện đổi đời trong một đêm.
Không muốn hô “cơ hội cuối cùng”.
Không muốn biến mình thành ông thầy để các bác phụ thuộc vào lời phán.
Tôi thích những lăng kính không màu hơn.
Thực tế, nhưng không thực dụng.
Có tiền, nhưng đừng để tiền cưỡi lên đầu.
Có mục tiêu, nhưng đừng để mục tiêu làm mình quên sống.
Có kế hoạch, nhưng đừng đóng đinh cuộc đời vào một bản kế hoạch.
Có lúc tiến.
Có lúc nghỉ.
Có lúc sai thì sửa.
Đích đến quan trọng, nhưng người mình trở thành trên đường đi còn quan trọng hơn.
Nếu hôm nay bác cũng đang ở một “căn phòng 9 mét vuông” nào đó…
Có thể nó không phải căn phòng thật.
Có thể đó là một công việc bác ghét nhưng chưa dám bỏ.
Một khoản nợ.
Một cú đầu tư sai.
Một cuộc hôn nhân đang mệt.
Một cơ thể kiệt sức.
Hay chỉ là cảm giác nhìn quanh thấy người khác đều tiến lên, còn mình đứng mãi một chỗ.
Tôi không dám bảo bác:
“Cứ cố đi rồi chắc chắn sẽ thành công.”
Đời không ký hợp đồng như thế.
Nhưng tôi có thể nói một điều mà tôi rất muốn có ai đó từng ngồi xuống nói với mình ngày xưa:
Đừng nghĩ cách mình đang làm là cách duy nhất.
Muốn tìm đường đúng thì đôi khi phải thôi lặp lại đường sai.
Cứ học.
Cứ tích vốn.
Vốn tiền nếu có.
Vốn kiến thức.
Vốn tư duy.
Vốn kinh nghiệm.
Vốn trải nghiệm.
Kể cả vốn từ những lần ngu.
Đặt cho mình một hướng đi, không phải một cái còng.
Thử.
Sai.
Sửa.
Đi tiếp.
Có thể bác chưa thay đổi được cuộc đời hôm nay.
Nhưng một cuộc đời khác thường bắt đầu từ một việc rất nhỏ:
ngày hôm nay mình thôi tin rằng mình không thể.
Nếu được quay lại, ngồi xuống cạnh thằng bé gầy gò, tự ti, đang sợ bạn nhìn thấy mình đi gánh nước gạo; hay ngồi cạnh thằng thanh niên đang ăn một quả trứng với hai quả sấu và khóc trong căn phòng trọ nóng hầm hập ấy…
Tôi sẽ không kể cho nó nghe mình đã thành công thế nào.
Vì tôi vẫn chưa tới đích.
Tôi chỉ vỗ vai nó rồi nói:
“Đừng bỏ cuộc. Cứ buồn, cứ mệt. Nhưng ngày mai hãy xốc đít mà thực hiện những điều mày mơ ước. Đó là một hành trình xứng đáng.
Mày không cô độc đâu. Tao luôn bên cạnh mày.”
Rồi chắc hai thằng sẽ gọi cốc trà đá.
Mỗi cốc 3 nghìn, nếu thiếu:
lại ghi sổ.