Tự do tài chính, hoá ra không phải để nằm dài mà để được nói: Thôi, tôi không làm nữa

Buổi chiều, tôi ngồi quán trà đá góc phố, nghe hai bạn trẻ bàn bên cạnh nói chuyện: "Có tự do tài chính rồi thì nghỉ việc, đi phượt xuyên Việt, chẳng làm gì cả nữa." Nghe vui tai, nhưng tôi cứ thấy có gì đó sai sai. Tự do mà lại định nghĩa bằng việc không làm gì cả, thì nghe giống một kỳ nghỉ dài hơn là một cách sống.

Vấn đề tôi muốn bàn hôm nay: tự do tài chính không phải là cái đích để nằm dài, mà là cái quyền để nói "không" — và vẫn có cơm ăn. Nghe thì na ná nhau, nhưng khác nhau một trời một vực, các bác ạ.

Cái vế "nghỉ việc, nằm dài trên bãi biển" thì vẽ ra dễ, nghe sướng tai, bán sách với khoá học cũng dễ hơn. Nhưng cứ thử hỏi mấy người đã thật sự nghỉ hưu sớm mà xem — không ít người sau vài tháng lại đi tìm việc để làm, chỉ khác là lần này họ được chọn việc, chọn người làm cùng, chọn cả giờ giấc. Cái họ có không phải là "hết việc", mà là quyền từ chối việc mình không muốn làm nữa.

Tâm lý học có một khái niệm cũ mà vẫn đúng tới giờ: con người không cần tự do tuyệt đối để thấy hạnh phúc, chỉ cần đủ quyền tự quyết ở những việc quan trọng với mình — chọn làm gì, làm với ai, làm theo cách nào. Thiếu cái quyền đó, dù lương có cao đến mấy, người ta vẫn thấy mình như cái máy được vặn giờ dậy đi làm mỗi sáng, đến cuối tuần vẫn không rõ mình vừa sống hay vừa bị sống hộ.

Ở Việt Nam mình, cái khó còn thêm một tầng nữa: nghỉ việc để "tìm chính mình" thường bị nhìn bằng ánh mắt "sướng quá hoá rồ", nhất là khi trong nhà còn người phải lo. Nên tôi không cổ vũ ai bỏ việc lấy le. Rất nhiều người tìm được tự do thật ngay trong công việc đang làm — không phải bằng cách bỏ đi, mà bằng cách đàm phán lại: giờ giấc, phạm vi việc, cách được đối xử. Tự do không nhất thiết phải đi kèm cái đơn xin nghỉ.

Tôi hay gặp kiểu người thế này ở quán: có tiền, có nhà, có xe, nhưng sáng thứ Hai vẫn mặt nặng như đưa đám, vì công việc hiện tại là thứ họ phải làm chứ không phải thứ họ chọn làm. Tiền không thiếu, quyền từ chối mới thiếu. Ngược lại cũng có người thu nhập vừa phải, nhưng vì đã tính kỹ khoản dự phòng, nên khi được giao một việc trái nguyên tắc sống của mình, họ nói được câu "thôi, em không làm việc này" mà không sợ mất kế sinh nhai ngay tuần sau. Người thứ hai đó, theo tôi, mới là người tự do — dù tài khoản có khi mỏng hơn người thứ nhất.

Nhìn cho rõ, hai loại tự do này hay bị gộp làm một:

Nhìn bảng này thì thấy: tiền chỉ là cái vé vào cửa, chứ không phải bản thân sự tự do. Có vé mà không biết mình muốn xem tuồng gì thì vào rạp cũng ngồi thẫn thờ. Đây cũng là chỗ tôi hay tự trào chính mình: có giai đoạn tôi cắm đầu tích luỹ, cứ đinh ninh đủ tiền rồi tự khắc biết sống thế nào — tới lúc gần đủ mới ngớ ra là mình chưa từng ngồi xuống hỏi bản thân thật sự muốn gì. Tích được của, nhưng quên tích câu trả lời.

Nên trước khi hỏi "bao nhiêu tiền thì tự do", có lẽ nên hỏi một câu gốc hơn: việc gì, nếu có đủ tiền, mình sẽ từ chối ngay ngày mai? Câu trả lời đó là cái la bàn. Con số tiền chỉ là quãng đường cần đi để tới đó — và biết la bàn trước, đường đi cũng đỡ vòng vo hơn nhiều.

Ngồi thêm một chén

• Muốn viết ra rõ ràng thang giá trị sống của mình trước khi tính đến con số, thử dùng Sổ xây dựng cuộc đời — công cụ giúp đặt tên cho điều mình thật sự muốn sống vì nó.
• Đọc lại bài tôi viết trước về chuyện của để dành: Đừng ăn hết thóc giống của ngày mai — cùng một tinh thần, khác góc nhìn.
• Muốn xem một câu chuyện đổi đời có thật, không tô hồng: THAY ĐỔI CUỘC ĐỜI — Tôi đã hai lần bắt đầu từ hai bàn tay trắng.

Tác giả: Tư Trà · đến từ kênh YouTube Định cư Hà Nội.