Nhìn người, nhìn tài sản: đừng để cái nhãn quyết định thay mình

Một bác gọi đĩa bít tết, có người bảo bác khoe của. Hôm sau bác ăn củ khoai, họ lại bảo bác keo kiệt. Cùng một người, hai bữa ăn, hai bản án. Vấn đề nằm ở cái nhãn người ta đã dán sẵn, rồi mới đi tìm chứng cứ cho vừa nhãn.

Ngoài đời, lời phán xét kiểu ấy làm ta bực. Đem nó vào chuyện chọn người, chọn việc, chọn tài sản, nó bắt đầu làm ta trả tiền.

Cái nhãn đi trước sự thật

Người thích bác gọi một lần từ chối là biết giữ ranh giới. Người ghét bác gọi đó là ích kỷ. Người nói năng mềm mỏng có thể tử tế, cũng có thể giỏi khiến người khác hạ cảnh giác. Một cử chỉ chưa đủ để tôi biết họ là ai.

Trong một thí nghiệm về cách tiếp nhận bằng chứng, những người có quan điểm trái nhau đọc cùng bộ thông tin nhưng đánh giá phần hợp ý mình thuyết phục hơn. Thí nghiệm ấy không nói về mọi tình huống đời thường, song nhắc một điều đáng ngại: niềm tin có sẵn có thể chen vào giữa mắt mình và sự việc.

Hãy nhìn chuỗi hành vi. Người tốt bụng lúc đông người có còn tử tế khi chẳng ai xem? Người nhận mình “thẳng tính” có sửa lời khi làm đau ai? Sự nhất quán và cách họ chịu trách nhiệm nói nhiều hơn cái áo đẹp hay vài câu ga lăng. Quán có bài về thói quen tự đoán động cơ của người khác để các bác đọc tiếp.

Đến tài sản, cái nhãn cũng biết mặc áo đẹp

Thị trường có phiên bản của trò ấy. Thấy giá lên, ta gọi món mình giữ là “có giá trị thực”. Thấy giá xuống, ta bảo thị trường chưa hiểu mình. Món người khác tăng thì bong bóng, giảm thì đáng đời. Bảng giá không bênh cái tôi của ai cả.

Tài sản có ích vẫn có thể được mua quá đắt. Doanh nghiệp có sản phẩm thật vẫn có thể vay nợ quá sức hoặc mất khách. Nhà có người thuê vẫn có thể khó bán. Giá trị có thật không ký giấy cam kết sẽ hồi giá. Nó còn phụ thuộc vào lợi ích tương lai, quyền sở hữu, rủi ro và giá các bác đã trả.

Giá giảm cũng chưa chứng minh lựa chọn ban đầu sai. Điều kiện thị trường có thể đổi tạm thời trong khi lý do nắm giữ vẫn còn. Hãy phân biệt sự kiện làm đổi luận điểm với cơn ồn ào làm đổi tâm trạng. Một con số trông “rẻ” chỉ là đầu mối; bài giải thích P/E (tỷ lệ giữa giá cổ phiếu và lợi nhuận) đi sâu hơn vào chỗ ấy.

Sửa sai trước khi cái tôi tính lãi

Khi xem hồ sơ giao dịch của nhà đầu tư cá nhân tại Mỹ, Terrance Odean ghi nhận xu hướng chốt khoản lời dễ hơn khoản lỗ. Dữ liệu ấy không đại diện cho mọi người, nhưng gợi cảnh một bác ôm mãi món đồ đã hỏng vì sợ nhận mình từng chọn nhầm.

Theo cách tôi nhìn, cắt lỗ chỉ vì màn hình đỏ có thể là vội. Giữ chỉ vì “đã lỗ rồi” cũng vậy. Trước khi quyết định, các bác cần lôi tờ giấy cũ ra: mình chọn vì điều gì, dấu hiệu nào cho thấy luận điểm đã hỏng, và khoản thiệt hại nào mình chịu được? Nếu lý do đã đổi mà ta chỉ nhắc giá mua, giá mua đang cầm lái thay mình.

Trong quan hệ cũng vậy. Có người từng tốt rồi dần lợi dụng; có người từng vụng về nhưng biết sửa. Đừng khóa họ vào một tấm ảnh cũ. Sửa cách nhìn cho thấy các bác còn chịu nghe sự thật.

Ngồi thêm một chén

Hãy ghi lại lý do của một lựa chọn quan trọng và điều kiện sẽ khiến mình đổi ý. Đọc lại tờ giấy ấy khi sự việc thay đổi. Với người khác, nhìn hành vi lặp lại; với tài sản, nhìn khả năng tạo giá trị, giá mua và rủi ro.

Nếu các bác mới bước vào chuyện đầu tư, có thể đi từ lộ trình Bắt đầu từ đâu để dựng nền trước khi chọn món. Quán vẫn còn ghế. Trà nguội thì rót thêm được; một quyết định để cái tôi cầm lái quá lâu, có khi tốn hơn cả ấm trà.

Nguồn dữ liệu tham khảo

• Charles G. Lord, Lee Ross và Mark R. Lepper, Biased Assimilation and Attitude Polarization, Journal of Personality and Social Psychology (1979).
• Terrance Odean, Are Investors Reluctant to Realize Their Losses?, The Journal of Finance (1998).

Tác giả: Tư Trà · đến từ kênh YouTube Định cư Hà Nội.