Trúng số cũng chỉ vui được vài tháng: cái lò xo cảm xúc trong mỗi người

Thăng chức, mua được căn nhà mơ ước, bán lô đất lãi đậm, hay đơn giản trả hết một khoản nợ đeo bám mấy năm — lúc còn đang mong, người ta hay tưởng tượng ra một phiên bản mình vui suốt đời sau khi đạt được nó.

Rồi ngày đó tới thật. Vui đấy. Nhưng để ý mà xem — cái vui ấy không ở lại lâu như mình tưởng. Vài tuần, cùng lắm vài tháng, đời lại thấy... bình thường. Vẫn cáu khi tắc đường, vẫn lo tiền học cho con, vẫn mất ngủ vì mấy chuyện chẳng đâu vào đâu.

Đây không phải chuyện riêng ai vô ơn hay "được voi đòi tiên". Có một nghiên cứu tâm lý học từ năm 1978, tới giờ vẫn được nhắc lại, cho thấy cảm xúc con người có một cái lò xo: càng bị kéo ra khỏi mức bình thường của nó — dù về phía sướng hay phía khổ — nó càng có xu hướng bật lại đúng chỗ cũ.

Ba nhà tâm lý học Brickman, Coates và Janoff-Bulman phỏng vấn 22 người trúng số (từ 50 nghìn đô trở lên, có người cả triệu đô), 29 người vừa gặp tai nạn liệt nửa người hoặc liệt tứ chi trong năm trước đó, và những người hàng xóm bình thường của cả hai nhóm. Họ chấm điểm mức độ vui vẻ trên thang 0–5.

Người trúng số: 4,00 điểm. Hàng xóm bình thường: 3,82 điểm. Người vừa gặp tai nạn nặng: 2,96 điểm.

Nhìn con số là thấy ngay: người trúng số có nhỉnh hơn hàng xóm thật, nhưng chênh lệch nhỏ tới mức không đủ ý nghĩa thống kê. Còn người vừa gặp tai nạn nặng — một trong những biến cố khủng khiếp nhất đời người — điểm vui vẻ của họ cũng chỉ tụt về gần mức 3, chứ không rơi tự do xuống đáy như ai cũng tưởng. Đáng nói hơn: người trúng số còn thấy các niềm vui nhỏ hằng ngày (một câu chuyện hay, một bữa ăn ngon) kém thú vị hơn hẳn so với người bình thường — như thể bộ não đã quen với "sướng cỡ lớn" nên "sướng cỡ nhỏ" không còn ăn thua nữa.

Cơ chế đứng sau, giới nghiên cứu gọi là so sánh và quen dần: mình luôn so cái hiện tại với cái vừa trải qua và với chuẩn chung quanh mình, rồi mình quen với hoàn cảnh mới nhanh hơn bản thân tưởng rất nhiều. Vui hay khổ đều có một mức nền mà cảm xúc luôn tìm đường quay lại — sau này người ta gọi thẳng nó là ngưỡng hạnh phúc nền (điểm cân bằng cảm xúc mà mỗi người có xu hướng trở về, dù chuyện tốt hay xấu vừa xảy ra).

Còn một quy luật họ hàng với nó, mà tôi thấy hay gây lầm hơn: ảo giác hội tụ (nhìn một chuyện qua đúng một lăng kính, rồi tưởng nó quyết định cả cuộc đời, trong khi thực ra không phải). Kahneman — người sau này đoạt Nobel Kinh tế — và Schkade từng hỏi sinh viên Michigan và sinh viên California: ai sướng hơn ai nhờ khí hậu? Cả hai bên đều tin chắc dân California sướng hơn hẳn nhờ nắng ấm quanh năm. Đo mức hài lòng cuộc sống thật thì hai nhóm gần như ngang nhau. Người ta chỉ nghĩ tới khí hậu lúc được hỏi, nên phóng đại nó lên; còn sống thật ngày qua ngày thì trăm thứ khác mới là cái quyết định tâm trạng.

Vậy thì biết quy luật này rồi, đứng trước một quyết định lớn — đổi việc, bán nhà mua nhà khác, để dành cả năm chờ một khoản tiền về — trong khi đầu vẫn đang tự nhủ "chỉ cần cái này thành thì mọi thứ sẽ khác", nên ứng xử ra sao?