Thiếu ngủ không làm bác yếu tay, nó lặng lẽ đổi phe trong đầu trước khi bác quyết định

Mười một giờ đêm, mắt bác cay xè mà ngón tay vẫn chưa buông điện thoại. Giá vàng nhảy một nhịp, tin thị trường giật một dòng đỏ, bác bấm mua, bấm bán, thấy mình quyết đoán ra trò. Sáng ra tỉnh ngủ nhìn lại, mới tự hỏi: ơ, sao đêm qua mình liều vậy?

Tôi dám cá bác không phải người duy nhất. Và câu chuyện tôi sắp kể, nghe qua tưởng chuyện sức khoẻ, hoá ra lại đụng thẳng vào cái túi tiền: thiếu ngủ không chỉ làm người ta mệt, lờ đờ như vẫn tưởng. Nó âm thầm đổi phe ngay trong đầu, lệch cái cân đo rủi ro, trước khi ngón tay kịp chạm vào nút bấm.

Ứng dụng nào cũng thích gửi thông báo đúng giờ bác sắp ngủ: lúc đó sự chú ý của bác rẻ nhất, mà bác lại dễ tin mình đang tỉnh táo nhất. Thói quen cầm điện thoại trước giờ ngủ không chỉ cướp vài chục phút, nó cướp luôn quyền tự vệ của não trước rủi ro.

Não thiếu ngủ không "kém", nó lệch

Một nhóm nghiên cứu ở Đại học Duke (Mỹ), đứng đầu là ông Vinod Venkatraman, cho người tham gia chơi trò chọn rủi ro tài chính trong lúc máy fMRI (máy chụp cộng hưởng từ chức năng - ghi lại vùng nào trong não đang "sáng đèn" khi ta nghĩ) theo dõi não họ. Người thiếu ngủ không nghĩ chậm hơn hay lú lẫn gì cả. Vùng não đánh giá "được" sáng mạnh hơn bình thường, còn vùng cảnh báo "mất" thì mờ đi. Nói thẳng ra: não thiếu ngủ tự rót cho mình một ly lạc quan giả, trước khi bác kịp cân nhắc gì.

Chuyện này không chỉ nằm trên giấy. Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên tạp chí Management Science, lần theo hồ sơ vay vốn thật ngoài đời, thấy hồ sơ nộp vào buổi sáng - sau một đêm ngủ ít - có tỷ lệ về sau không trả được nợ (default risk - rủi ro vỡ nợ) cao hơn rõ rệt. Người vay không biết mình đang quyết định dưới ảnh hưởng của một đêm mất ngủ; ngân hàng cũng chẳng hỏi "tối qua bác ngủ mấy tiếng" trước khi ký hồ sơ.

Quy luật gốc: ai giữ được sự chú ý, giữ được quyết định

Thân - Tâm - Trí vốn không phải ba ngăn riêng. Giấc ngủ là hạ tầng của sự chú ý, mà sự chú ý lại là cửa ngõ của mọi quyết định. Bác tưởng mình đang "quyết" bằng cái đầu tỉnh táo, nhưng cái đầu đó đang chạy trên phần cứng đã cạn pin. Hội Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM) khuyên người lớn 18-60 tuổi ngủ từ 7 tiếng một đêm trở lên; thiếu hụt tích luỹ dần thành một khoản nợ không ai gửi giấy báo - nợ ngủ (sleep debt) - và khoản nợ đó, hoá ra, được trả bằng những quyết định tiền bạc không giống ngày thường.

Tôi cũng từng y như vậy. Có đợt mất ngủ liên tục vì lo việc, đọc tin gì cũng thấy "cơ hội", đọc rủi ro nào cũng thấy "chắc không tới mình". Giờ nhìn lại mới thấy buồn cười: không phải tôi gan hơn ngày thường, mà não tôi lúc đó đang nói dối tôi một cách rất lịch sự.

Vài việc làm thật, không phải lời khuyên chung

Biết cơ chế rồi, việc cần làm lại rất cụ thể:

• Quyết định tiền lớn - mua bán tài sản, ký hợp đồng, vay nợ - dời ra khỏi khung giờ ngay sau một đêm ngủ ít, đặc biệt là sáng sớm, đúng lúc dữ liệu cho thấy rủi ro cao nhất.
• Nếu không thể dời, viết quyết định ra trước - vào sổ tay hay một nơi như Sổ quyết định đầu tư - rồi đọc lại sau một giấc ngủ đủ. Khoảng cách đó chính là lúc vùng "biết sợ mất mát" trong não bác lên tiếng trở lại.
• Trước khi bấm nút lúc đầu óc đang mệt, thử một nhịp thở chậm thay vì thở dốc theo tin tức, như tôi đã kể ở bài một hơi thở chậm giữa cơn hoảng loạn thị trường - hoặc nền nã hơn thì ghé Trà Thiền tập thở trước giờ ngủ. Thân thể và cái đầu tỉnh táo chưa bao giờ là hai chuyện tách rời, như bài thân thể khoẻ thì tâm mới tĩnh được tôi viết trước đây.

Giấc ngủ không trị được nợ xấu hay cứu được một quyết định sai đã chốt. Nó cũng không phải thuốc, và bài này không thay cho lời khuyên của bác sĩ nếu bác mất ngủ kéo dài hay có bệnh lý giấc ngủ thật. Nó chỉ nhắc một chuyện giản dị: trước khi trách mình "sao hôm đó liều thế", thử hỏi lại tối hôm trước mình đã ngủ được mấy tiếng.

Ngồi thêm một chén

• Tối nay, thử dời một quyết định tiền còn lưỡng lự qua sáng mai, sau một giấc ngủ đủ - rồi so cảm giác hai lần nhìn vào nó.
• Tập vài nhịp thở chậm ở Trà Thiền trước giờ ngủ, thay vì lướt tin tới khi mắt mỏi.
• Quyết định nào thật sự lớn, viết vào Sổ quyết định đầu tư trước, đọc lại sau một đêm ngủ ngon - bác sẽ thấy rõ phần nào là tính toán, phần nào chỉ là não đang thiếu ngủ nói hộ.

Nguồn dữ liệu tham khảo

• Sleep-deprived people make risky decisions based on too much optimism – Duke Health
• Insufficient Sleep and Intraday Financial Decision Making – Management Science (2023)
• Recommended Amount of Sleep for a Healthy Adult – American Academy of Sleep Medicine, consensus statement

Tác giả: Tư Trà · đến từ kênh YouTube Định cư Hà Nội.