Khuyên người ta rộng rãi, khuyên mình lại đóng cửa cài then

Có lần ngồi trà đá, tôi nghe ông bạn vừa châm điếu thuốc thứ ba dặn đứa em họ: "Mày phải giữ sức khỏe, đừng thức khuya, đừng hút thuốc, hại người lắm." Đứa em cười, tôi cũng cười, chỉ ông bạn là chẳng thấy có gì buồn cười. Với ông, lời khuyên đó đúng trăm phần trăm — đúng cho người khác.

Tôi kể chuyện ông bạn không phải để cười ông, vì tôi cũng y chang. Tôi vẫn hay khuyên người ta ngủ sớm, mà đêm nào cũng cố ngồi thêm một lúc vì còn nghĩ chưa hết chuyện. Khuyên bạn đừng ôm đồm, mà việc gì giao tới cũng ngại từ chối. Nhà nào trong xóm cũng có một người giống vậy: ông chú giảm cân dở dang lại hay chỉ người khác cách ăn kiêng, bà cô từng cưới muộn lại sốt sắng hỏi cháu "bao giờ lấy vợ". Cho lời khuyên, hoá ra, là việc ai cũng làm được rất rộng tay. Nhận lời khuyên lại là chuyện khác hẳn.

Thử để ý mà xem: khi cho lời khuyên, mình đang đứng ngoài cuộc. Đứng ngoài thì nhìn gì cũng rõ, nói gì cũng nhẹ, vì hậu quả không đổ lên đầu mình. Mà cho lời khuyên còn có một cái lợi ít ai nói ra: nó làm mình thấy mình đang hữu dụng, đang tỉnh hơn người kia một chút. Nói một câu khuyên, tự nhiên thấy mình lớn thêm một tí — dù chưa chắc mình làm được điều mình vừa khuyên.

Nhận lời khuyên thì ngược hẳn. Nó không chỉ là một thông tin bay vào tai, nó còn kèm theo một thông báo ngầm: mày đang làm chưa đúng. Cái ngầm đó mới là thứ làm người ta nhột, chứ không hẳn là nội dung lời khuyên. Có khi lời khuyên đúng sờ sờ, nhưng vì cách nói, vì ai nói, vì lúc nói, mà người nghe vẫn gạt đi, càng khuyên càng cứng.

"Tao nói thế vì thương mày đấy." — câu mở đầu quen thuộc, và cũng thường là lúc hai bên bắt đầu không nghe nhau nữa.

Có một chi tiết hay bị bỏ qua: cùng một câu khuyên, nói ra từ miệng ai mới là chuyện quyết định người nghe có chịu nghe không. Họp lớp cũ, đứa bạn ngày xưa học làng nhàng giờ làm ăn khá, buông một câu về công việc, cả bàn gật gù ghi vào lòng. Cũng câu đó, nếu là đứa vẫn lông bông nói ra, chắc chỉ nhận lại một câu "biết gì mà nói". Nội dung không đổi, chỉ đổi người nói — vậy ra nhiều khi cái ta tin không phải lời khuyên, mà là cái uy của người đưa ra nó. Nghe thì có vẻ khôn, mà nghĩ kỹ cũng hơi liều, vì có khi người nói đúng mà không có uy thì bị bỏ qua, người có uy mà nói sai thì vẫn được tin.

Giống y như chuyện về trễ, mình luôn có lý do; người khác về trễ lại bị gán ngay là do tính — mình luôn có lý do để bào chữa cho mình, nhưng nhìn người khác thì lại thấy ngay cái sai. Cho lời khuyên và nhận lời khuyên cũng một kiểu lệch cân như vậy: cho thì dễ, vì không phải soi lại mình; nhận thì khó, vì đúng lúc phải soi.

Tôi không nghĩ nên dừng khuyên nhau — đời mà không ai khuyên ai thì buồn, mà có khi cũng hại nhau không ít, vì chẳng ai nhắc ai lúc lạc đường. Chỉ là trước khi mở miệng khuyên, có một câu nên tự hỏi: mình nói vì người kia, hay vì mình muốn chứng tỏ mình đúng hơn họ? Hai câu nghe giống nhau ở lời, nhưng khác hẳn ở gốc, và người nghe — dù không nói ra — thường cảm được sự khác đó rất nhanh.

Ngồi thêm một chén

• Lần tới định khuyên ai, dừng một giây tự hỏi câu trên trước khi nói — không cần trả lời hoàn hảo, chỉ cần thật với mình.
• Lần tới bị ai khuyên mà thấy khó chịu, thử tách hai thứ ra: cái tự ái đang nhột, và cái lời khuyên đúng hay sai — hai thứ khác nhau, đừng để cái trước nuốt mất cái sau.
• Ai muốn đi sâu hơn vào cái khoảng lặng trước một câu hỏi cứ lặp lại mãi trong đầu, tôi có để một bài tên Có những câu hỏi chỉ xuất hiện khi mình ngồi yên đủ lâu — chuyện một chuyến xe đêm về quê.

Tác giả: Tư Trà · đến từ kênh YouTube Định cư Hà Nội.