12 CHỮ KINH DỊCH CÓ THỂ SOI CẢ TIỀN LẪN ĐỜI: THẤY CƠ, BIẾT THỜI, BIẾT ĐỔI

Có một thời tôi cũng tưởng học Kinh Dịch là để biết mai mốt mình giàu hay nghèo, nên mua đất hay bán vàng, cưới vợ năm nào cho đỡ… khổ.

Học mãi mới thấy mình hỏi nhầm câu.

Kinh Dịch hay ở chỗ nó không chỉ hỏi “chuyện gì sẽ xảy ra?”, mà nó dí cho mình một câu khó chịu hơn:

“Chuyện đang đổi như thế, mà ông vẫn cứ làm y như cũ thì ông định thế nào?”

Nghe xong thấy hơi nhột.

Bởi đời này, nhiều khi mình không thua vì ngu. Mình thua vì đang đúng mà đúng nhầm lúc, đang giỏi mà giỏi nhầm việc, đang cố mà cố nhầm hướng.

Dịch, nhìn cho kỹ, không phải cái máy đoán số phận.

Nó giống một cuốn sổ tay dạy người ta nhìn thời, nhìn mình, nhìn người, rồi biết lúc nào tiến, lúc nào lui, lúc nào giữ, lúc nào bỏ.

Tôi tạm gom lại thành 12 chữ. Không phải 12 điều răn. Đời mà đủ 12 điều răn thì chắc tôi đã ngoan từ bé, khỏi phải va đến giờ.

1. Thời — mỗi việc có một mùa

Cái này nghe đơn giản mà nhiều người sống cả đời vẫn quên.

Đúng việc chưa đủ. Phải đúng lúc.

Trồng lúa đúng mùa thì nước thành bạn. Trồng sai mùa, nước thành chủ nợ.

Đầu tư cũng thế. Một cơ hội có thể rất tốt, nhưng nếu nó đến lúc mình đang thiếu tiền, thiếu kiến thức, thiếu sức chịu đựng thì cái tốt ấy vẫn có thể thành cái hại.

Trong đời, có lúc nên tiến như trâu ra ruộng.

Có lúc nên đứng lại như con trâu nghe người ta bảo… ruộng bên kia có điện.

Khôn không phải lúc nào cũng chạy nhanh.

Khôn là biết mùa nào trồng, mùa nào gặt, mùa nào… ngồi yên.

2. Trung chính — vừa đủ, đúng chỗ, đúng vai

Người ta hay hiểu “trung” là đứng giữa.

Không phải.

Trung không có nghĩa là hai bên cãi nhau thì tôi chia mỗi ông một nửa cho đẹp lòng cả làng.

Trung là đúng mức.

Có lúc mềm là khôn.

Có lúc mềm quá lại thành nhũn.

Có lúc nhịn là hay.

Có lúc nhịn mãi thì người ta tưởng mình không có xương.

Nói ít nhưng đúng câu thì có giá.

Nói nhiều mà câu nào cũng muốn chứng minh mình đúng thì… thôi, uống trà.

Trung không phải cho mọi thứ bằng nhau. Trung là đặt mọi thứ đúng chỗ của nó.

3. Tri cơ — nhìn thấy chuyện từ lúc nó còn bé tí

Đây là chỗ tôi rất thích ở Dịch.

Chuyện lớn hiếm khi tự nhiên từ trên trời rơi xuống.

Nó thường có bản nháp.

Một cuộc hôn nhân rạn từ những câu nói khó nghe rất nhỏ.

Một công ty yếu đi từ vài quyết định tưởng chẳng đáng bao nhiêu.

Một người bắt đầu tham cũng thường không bắt đầu bằng việc vét sạch két sắt. Nó bắt đầu từ câu:

“Thôi, thêm một chút cũng được.”

Cái “một chút” ấy mà cứ thêm mãi thì thành cả cục.

Người khôn nhìn được lúc chuyện còn nhỏ.

Không đợi đến khi nhà cháy mới hỏi:

“Ơ, sao khói nhiều thế?”

4. Cảnh giác — không phải sợ đời, mà biết chỗ nào dễ ngã

Kinh Dịch có khá nhiều lời nhắc về hiểm nguy, hối tiếc, được mất.

Nghe qua có vẻ hơi… căng.

Nhưng nghĩ kỹ thì rất thực tế.

Người bất cẩn thường chỉ nhìn thấy lúc đang được.

Người tỉnh thì vừa được vừa nhìn xem cái gì có thể mất.

Cảnh giác không phải ngày nào cũng ngồi lo.

Cảnh giác là thấy bậc thềm trơn thì bước chậm.

Thấy mình đang nóng thì chưa nhắn tin.

Thấy mình đang tham thì chưa xuống tiền.

Thấy mình sai thì sửa sớm.

Nguy không đáng sợ bằng không biết mình đang ở gần chỗ nguy.

5. Khiêm — đầy quá thì khó nhận thêm

Quẻ Khiêm có một ý tôi thấy rất đời:

Chỗ đầy thì bớt, chỗ thiếu thì thêm.

Đời cũng thế.

Người biết mình chưa giỏi thường còn học được.

Người nghĩ mình hiểu hết thì sách nào cũng hóa giấy gói xôi.

Nhiều khi cái làm mình nghèo đi không phải thiếu tiền.

Mà là quá đầy cái tôi.

Đầy kinh nghiệm.

Đầy thành tích.

Đầy ý kiến.

Đầy đến mức không còn chỗ cho một lời người khác nói.

Khiêm không phải cúi đầu trước thiên hạ.

Khiêm là chừa một cái ghế trong đầu mình cho khả năng: “Biết đâu mình đang sai.”

Cái ghế ấy đáng giá lắm.

6. Hằng — bền mà không lì

Có hai loại người rất dễ nhầm.

Một là người có ý chí.

Hai là người… cứng đầu.

Nhìn bên ngoài, cả hai đều rất kiên trì.

Khác nhau ở chỗ:

Người có gốc thì giữ hướng mà đổi cách đi.

Người không chịu đổi thì cứ đâm đầu vào một bức tường, rồi tự hào:

“Tôi là người kiên định.”

Đường đời đâu phải lúc nào cũng thẳng.

Bền không có nghĩa là hôm nay làm thế nào thì 20 năm sau vẫn làm y hệt.

Giữ cái cốt, đổi cái cách. Giữ cái tâm, đổi cái thế.

Đó mới là thứ bền.

7. Tổn — biết bớt mới biết đủ

Tôi càng lớn càng thấy có những thứ bỏ đi lại là thêm vào.

Bớt một cuộc cãi nhau.

Thêm một buổi tối yên nhà.

Bớt một món đồ.

Thêm một khoảng trống.

Bớt một ham muốn.

Thêm một ít tự do.

Quẻ Tổn không cổ vũ nghèo đi.

Nó nói đến chuyện giảm đúng chỗ.

Bởi người ta có một căn bệnh khá buồn cười:

Cái gì cũng muốn thêm.

Thêm tiền.

Thêm tiếng.

Thêm quyền.

Thêm đồ.

Thêm phần.

Đến lúc mang cả đống ấy trên lưng thì quay ra hỏi:

“Sao sống mệt thế?”

Ơ kìa.

Mang ít lại thì nhẹ.

Đủ không phải là có thật nhiều. Đủ là không còn bị cái thiếu giả tạo kéo đi.

8. Cùng — đến tận đường thì phải biết đổi

Đây là quy luật rất đời.

Cái gì đi mãi theo một cách đến lúc không còn ra kết quả nữa thì phải đổi.

Con đường hết rồi, cứ đi tiếp chỉ tổ mỏi chân.

Một cách làm đã cạn, cứ đổ thêm sức vào chưa chắc cứu được.

Có những người thất bại không phải vì không cố.

Mà vì cố quá lâu với một thứ đã hết thời.

Hết đường thì tìm đường.

Hết cách thì đổi cách.

Hết sức thì nghỉ.

Dịch có cái rất hay là không coi thay đổi như phản bội.

Biến để thông. Thông để lâu.

Đổi không phải lúc nào cũng là bỏ cuộc.

Nhiều khi, đổi đúng lúc mới là cách không bỏ cuộc.

9. Phản — gặp ngõ cụt thì quay về mình

Gặp chuyện không thuận, phản xạ của người đời thường rất nhanh:

Tại ông kia.

Tại bà kia.

Tại công ty.

Tại thị trường.

Tại hoàn cảnh.

Tại ông trời.

Có khi còn tại… phong thủy.

Dịch có một cách nhìn tỉnh hơn:

Gặp hiểm thì biết dừng, rồi quay lại xem mình.

Không phải việc gì cũng do mình.

Nhưng chuyện gì mình cũng chỉ có thể sửa phần của mình trước.

Người kia khó đổi.

Thị trường không nghe mình.

Thời tiết chẳng hỏi ý kiến mình.

Mình thì còn chỉnh được.

Có những lần trong đời, đường đi không mở ra vì mình chưa cố đủ.

Mà vì mình đang đi sai hướng.

10. Tự cường và hậu đức — vừa có sức, vừa có sức chứa

Càn dạy tự cường.

Khôn dạy dày đức mà chở.

Tôi thích ghép hai chữ này lại vì nó rất giống cuộc đời thật.

Có người rất khỏe nhưng chẳng chở nổi ai.

Có người rất tử tế nhưng việc gì cũng để người khác quyết.

Có người tiến rất nhanh nhưng một cú ngã là vỡ.

Một đời đứng được không chỉ cần sức đi, mà còn cần độ dày để chịu.

Tự cường là không bỏ mình.

Hậu đức là không chỉ nghĩ đến mình.

Và có một chuyện nên nói thêm:

Nghỉ không phải yếu.

Cái xe chạy suốt ngày còn phải thay dầu.

Người cứ tưởng mình là máy móc thì thường đến lúc hỏng mới nhớ mình là… người.

11. Biết mệnh — biết cái gì là việc của mình

“Biết mệnh” nghe rất dễ bị hiểu thành:

“Thôi số tôi thế rồi, chịu.”

Không phải.

Theo tinh thần của Dịch, biết mệnh gần với việc biết giới hạn của mình, biết phần việc của mình, biết điều gì mình không thể nắm hết.

Tôi làm được việc của tôi.

Tôi không điều khiển được người khác nghĩ gì.

Tôi có thể chọn cách nói.

Tôi không chọn được người ta có nghe hay không.

Tôi có thể sống tử tế.

Tôi không ký được hợp đồng bắt thiên hạ tử tế với mình.

Biết như thế tự nhiên nhẹ đầu.

Không phải vì đời hết chuyện.

Mà vì mình thôi ôm cả những chuyện vốn không thuộc tay mình.

Nhiều người khổ không phải vì họ có quá nhiều việc.

Họ khổ vì việc của cả thiên hạ đều muốn nhận làm của mình.

12. Hàm — biết lắng nghe, khác nhau mà vẫn đồng lòng

Đến cuối cùng lại quay về chuyện người với người.

Quẻ Hàm nói về sự cảm ứng.

Nói nôm na: muốn người khác mở lòng thì mình cũng phải có chỗ trống.

Lòng mình đầy phán xét thì người kia nói gì cũng nghe thành chống đối.

Lòng mình đầy cái tôi thì người ta vừa mở miệng đã chuẩn bị phản bác.

Nhưng “đồng lòng” không có nghĩa là “đồng ý hết”.

Hai người cùng hướng có thể vẫn tranh luận.

Một gia đình tử tế không phải nhà không ai cãi nhau.

Mà là cãi xong vẫn còn muốn ăn cùng mâm.

Một tập thể tốt không phải nơi mọi người giống nhau.

Mà là nơi khác nhau nhưng còn nghe được nhau.

Đấy mới là cái khó.

---

Nhìn cả 12 chữ, mới thấy Kinh Dịch nói một chuyện rất đời

Tôi nghĩ cái đáng học nhất của Dịch không phải là nhớ được bao nhiêu quẻ.

Mà là dần nhìn đời bằng một con mắt khác.

Thấy Thời để biết lúc nào nên đi.

Có Trung để không đi quá tay.

Có Tri cơ để thấy chuyện từ lúc còn manh nha.

Có Cảnh giác để đừng chờ cái giá quá đắt mới tỉnh.

Có Khiêm để còn học.

Có Hằng để không sống kiểu nay một hướng, mai một hướng.

Có Tổn để biết cái gì nên bớt.

Có Biến để không chết cứng trong cách cũ.

Có Phản để lúc lạc thì quay về mình.

Có Tự cường để không buông xuôi.

Có Biết mệnh để đỡ ôm chuyện thiên hạ.

Và có Hàm để sống với người mà không đánh mất mình.

Nhìn kỹ thì 12 cái này không phải 12 bài học riêng.

Nó là một vòng tròn.

Đời đổi → mình phải thấy.

Thấy rồi → phải biết giữ mức.

Giữ mức rồi → phải biết lúc nào đổi.

Đổi rồi → vẫn phải nhớ mình là ai.

Mình đứng được rồi → mới đủ sức sống với người khác.

Và sống với người khác rồi → lại gặp một mùa mới.

Thế là lại quay về chữ Thời.

Dịch không dạy mình thắng thiên hạ. Dịch dạy mình đừng tự làm hỏng mình khi thiên hạ đổi khác.

Tôi thấy chữ KHÔN NGOAN nằm chính ở đó.

Không phải khôn kiểu lách được người khác.

Không phải ngoan kiểu ai nói gì cũng gật.

Mà là biết lúc nào cứng, lúc nào mềm; lúc nào tiến, lúc nào lui; lúc nào giữ, lúc nào bỏ; lúc nào nhìn ra ngoài, lúc nào quay về nhìn mình.

Người khôn thật không phải người lúc nào cũng đúng.

Mà là sai thì biết sớm, biết sửa; thắng thì không ngông; thua thì không loạn; gặp thời thì không quên mình; gặp nghịch thì không mất mình.

Nói nghe thì dễ.

Sống được thế mới khó.

Tôi cũng đang học thôi.

Có những bài học trong sách đọc một lần là hiểu.

Có những bài học phải trả học phí bằng vài năm tuổi trẻ mới chịu hiểu.

Mà thôi, trà nguội còn hâm lại được, tuổi trẻ thì không.

Cho nên hiểu được chút nào, sửa được chút ấy.

Thế cũng đã là khôn hơn hôm qua rồi.

Ngồi thêm một chén

Đọc 12 chủ đề này, tôi nghĩ đừng cố học thuộc.

Hãy xem chúng như 12 cái kính.

Có ngày đeo kính Thời.

Có ngày cần kính Tổn.

Có ngày đang bực quá thì phải nhớ Trung.

Có ngày tưởng mình đúng lắm thì đem chữ Khiêm ra soi.

Có ngày bế tắc quá thì nhớ Phản.

Còn khi chẳng biết phải làm gì nữa, quay lại chữ đầu tiên:

Thời.

Xem trời đang ở mùa nào.

Xem mình đang ở đâu.

Rồi hãy bước.

Chậm một nhịp đôi khi không làm mình mất cơ hội.

Nó chỉ giúp mình đỡ biến cơ hội thành tai họa.

---

Tác giả: Tư Trà · đến từ kênh YouTube Định cư Hà Nội.