Vàng câm, bạc điếc, sắt leng keng: có gì mà phải nói to?

Có những món đồ mua về để dùng. Cũng có món mua về, dùng thì ít mà mong người khác nhìn thấy thì nhiều.

Hai món có khi giống hệt nhau. Chỉ người bỏ tiền mới biết.

Tôi nghĩ câu “vàng câm, bạc điếc, sắt leng keng” nói về chỗ đó. Không phải cứ ít nói là vàng, nói nhiều là sắt. Người tử tế vẫn có lúc phải nói cho ra nhẽ. Người có năng lực mà lúc nào cũng ngồi im thì nhiều khi công việc cũng chẳng tự mọc chân đi tìm họ. Câu này không dạy mình câm. Nó hỏi một câu khó chịu hơn: có gì mà phải nói to thế?

Các bác để ý mà xem, lúc mình thật sự yên với một điều gì đó, mình thường không mất nhiều công giải thích. Một bữa cơm ngon thì ăn. Một cái áo vừa người thì mặc. Kiếm được đồng tiền sạch, lo được việc nhà, còn dư một ít thì ngủ ngon. Thế là được.

Nhưng khi trong bụng vẫn còn lăn tăn rằng mình chưa đủ, mọi thứ bắt đầu phải làm thêm việc. Cái xe không chỉ chở người, nó phải chở cả sĩ diện. Căn nhà không chỉ để ở, nó phải chứng minh chủ nhà đã hơn ngày trước. Một chuyến đi chưa kịp vui đã phải chọn ảnh nào đăng lên cho thiên hạ biết mình đang vui.

Tôi nói “mình” vì việc này chẳng của riêng ai. Tôi cũng có phần trong đó. Không cần kể ra một kỷ niệm cho có vẻ từng trải; chỉ cần nhìn cái cách chúng ta sửa một câu nói sau khi thấy người nghe chưa đủ trầm trồ là hiểu. Miệng bảo không quan tâm người khác nghĩ gì, nhưng mắt vẫn liếc xem họ nghĩ gì. Con người nó buồn cười vậy.

Tiền bạc vốn không có lỗi. Có tiền mà sống đàng hoàng, đỡ được cha mẹ, nuôi được con cái, mua lại chút thời gian cho mình thì tốt quá chứ. Tôi không thích kiểu ca ngợi nghèo khó rồi coi mọi tiện nghi là phù phiếm. Khổ không tự làm ai sâu sắc hơn. Nhiều khi nó chỉ làm người ta mệt.

Cái mệt khác xuất hiện khi ta bắt tiền bạc xác nhận giá trị con người. Việc ấy tiền làm không nổi. Hôm nay các bác có món đồ khiến vài người ngước nhìn. Mai có người mang món đắt gấp đôi đi qua. Lại thấy thiếu. Không phải thiếu đồ. Thiếu cái cảm giác mình đã đủ, mà cái cảm giác ấy thì ngoài cửa hàng không bán.

Chuyện đến đây đã dính vào đầu tư rồi, chẳng cần cố bẻ lái.

Một mã cổ phiếu tăng mạnh cũng giống tiếng vỗ tay. Cầm đúng mã, ta thấy mình giỏi. Người khác hỏi đến, trong giọng kể tự nhiên có thêm tí âm lượng. Đến lúc giá giảm, nỗi đau không chỉ nằm ở tiền. Nó còn đụng vào hình ảnh “tôi là người biết nhìn” mà mình vừa dựng lên.

Thế là khó bán. Khó nhận sai. Khó nghe ý kiến trái chiều. Ta đi tìm thêm người cùng quan điểm, đôi khi không phải để kiểm tra doanh nghiệp, mà để cứu cái tôi trước. Tôi không đứng ngoài chuyện này để giảng các bác. Ai đem tiền vào thị trường rồi cũng có lúc thích một lời đồng tình hơn một dữ kiện khó nghe.

Tiếng ồn nguy ở chỗ ấy. Nó không cần làm cho một khoản đầu tư tốt lên. Nó chỉ cần làm ta thấy nếu không tham gia thì mình kém người khác. Mà khi đã lấy quyết định tài chính làm bài thi phẩm giá, ta rất dễ trả học phí bằng tiền thật.

Vậy có phải người vững vàng thì chẳng cần khoe, chẳng cần nói, chẳng cần chứng minh gì không? Tôi không dám nói thế. Có việc phải trình bày. Có thành quả phải ghi nhận. Doanh nghiệp cũng phải công bố điều cần công bố. Im lặng sai chỗ có khi là lười, là sợ, chứ chưa chắc là sâu.

Tôi chỉ thấy có một ranh giới nhỏ: nói để người khác hiểu khác với nói để người khác thấy mình hơn họ. Bên ngoài khá giống nhau. Bên trong biết ngay.

Trước một món mua lớn, các bác thử bỏ hết người xem ra khỏi đầu một lát. Không ai biết thì mình còn muốn mua không? Trước một cổ phiếu đang ầm ĩ, thử bỏ câu chuyện thắng thua với bạn bè sang bên. Nếu không được kể rằng mình đã bắt đúng đáy, lý do mua còn đứng được không? Nếu câu trả lời thay đổi quá nhanh, có lẽ thứ mình định mua không chỉ là món đồ hay cổ phiếu. Mình còn định mua một lời công nhận.

Nhận ra vậy cũng chưa chắc bỏ được ngay. Tôi nghĩ không cần làm bộ thanh cao. Chỉ cần gọi đúng tên món hàng mình đang trả tiền.

Vàng có thể câm, sắt có thể kêu. Còn mình, lúc nào cần nói thì nói. Nhưng trước khi nói to, nên biết trong bụng đang thiếu cái gì.