Vì sao một chỉ vàng làm bác mất ngủ hơn một mã cổ phiếu

Các bác thử nhớ lại xem: lần gần nhất bác mất ngủ vì tiền, nó liên quan tới cái gì?

Tôi cá là nhiều bác sẽ nói: vàng. Không phải cổ phiếu, không phải tiền gửi tiết kiệm — vàng. Cái thứ kim loại vàng chóe, nằm im trong tủ, không hề tự chạy đi đâu, mà sao mỗi lần giá nhảy lên nhảy xuống vài phần trăm là trong lòng cứ như có ai cầm cái muôi khuấy nồi canh.

Tôi từng nghĩ đơn giản: cùng một khoản lời lỗ, cùng một con số phần trăm, thì cảm xúc phải như nhau chứ. Mất 5% cổ phiếu với mất 5% vàng thì đau cũng phải đau bằng nhau. Vậy mà không. Ngồi quan sát chính mình với những người xung quanh một thời gian, tôi mới vỡ ra: không phải con số làm mình đau, mà là cách con số đó chạm vào mình.

Ba thứ cộng dồn, chứ không phải một

Thứ nhất, vàng không đẻ ra lãi.

Cổ phiếu tốt thì có cổ tức, có tăng trưởng doanh nghiệp đứng sau đỡ. Gửi tiết kiệm thì có lãi suất chạy đều, xấu mấy vẫn có cái để nhìn vào mà tự an ủi "ít ra vẫn sinh sôi". Vàng thì không. Một chỉ vàng hôm nay vẫn chỉ là một chỉ vàng hôm sau, không đẻ thêm ra được nửa phân nào. Giá trị của nó chỉ đến từ đúng một chỗ duy nhất: người ta sẵn sàng trả bao nhiêu để đổi lấy nó. Không có gì đỡ lưng cả — nghĩa là khi giá đi xuống, bác không có cái phao "còn cổ tức", "còn lãi suất" để bíu vào cho đỡ hoảng. Bác chỉ có mỗi cái giá, trần trụi.

Thứ hai, giá trị hiện ra ngay trước mắt, mỗi ngày, mỗi giờ.

Cổ phiếu thì phải mở app, chọn mã, mới thấy. Vàng thì khác — bảng giá vàng gần như dán sẵn trong đầu nhiều người, mở điện thoại lên là thấy, đi ngang tiệm vàng cũng thấy, tám chuyện với hàng xóm cũng nghe. Cái gì càng dễ nhìn thấy, càng được nhìn nhiều lần trong ngày, thì càng dễ bị đem ra so sánh liên tục với cái giá lúc mình mua. Mà so sánh liên tục — các bác để ý mà xem — là con đường ngắn nhất dẫn tới lo lắng. Không phải vì vàng biến động mạnh hơn cổ phiếu đâu, có khi còn ngược lại. Mà vì bác nhìn nó nhiều hơn.

Thứ ba, và tôi nghĩ đây mới là gốc rễ sâu nhất, vàng thường không phải "tiền nhàn rỗi đem thử vận may".

Cổ phiếu, nhiều người coi là khoản đầu tư — có lời có lỗ, chấp nhận từ đầu, mất cũng chỉ mất phần "chơi được". Nhưng vàng, với rất nhiều gia đình Việt, là của để dành cả chục năm, là của hồi môn, là khoản phòng thân lúc ốm đau hoạn nạn. Khi một thứ gánh vai trò "chỗ dựa cuối cùng" mà lại thấy nó rung rinh, thì cái sợ không còn là sợ mất tiền nữa — nó là sợ mất chỗ dựa. Hai loại sợ này, cường độ khác nhau một trời một vực.

Ba thứ cộng lại thành một cơn bão nhỏ trong đầu

Bác thử hình dung: một thứ không tự sinh lời (nên không có gì đỡ khi giảm), lại hiện ra trước mắt liên tục (nên so sánh không ngừng), lại còn mang vai trò chỗ dựa cuối cùng (nên mất mát cảm giác nặng hơn bản chất con số). Ba thứ này không cộng theo kiểu 1+1+1=3 đâu các bác — nó nhân lên với nhau. Đấy là lý do vì sao cùng một mức giảm 5%, bác thấy vàng "đau" hơn hẳn một mã cổ phiếu bác cũng đang cầm.

Tôi kể câu chuyện này không phải để dọa các bác bỏ vàng — vàng vẫn có chỗ đứng chính đáng của nó, cả ngàn năm nay rồi, không phải tự nhiên mà người ta tin. Tôi kể để chỉ ra một điều quan trọng hơn: nếu bác không biết trước là mình sẽ bị ba lực này kéo, thì lúc nó xảy ra, bác sẽ tưởng đó là "linh cảm", là "trực giác thị trường", và hành động theo nó như thể nó đúng. Trong khi thực ra, đó chỉ là phản xạ cảm xúc rất con người, ai cũng có, không phải vì bác kém cỏi gì.

Một câu hỏi nhỏ, để bác tự soi lại chính mình

Trước khi đi tiếp, tôi mời bác dừng một chút, tự hỏi thật lòng: lần gần nhất giá vàng biến động mạnh, bác đã mở bảng giá lên xem bao nhiêu lần trong một ngày? Một lần, dăm lần, hay cứ rảnh tay là mở ra nhìn?

Tôi hỏi không phải để trách — bản thân tôi cũng từng có giai đoạn mở lên xem còn nhiều hơn thế. Tôi hỏi để bác thấy rõ hơn cái cơ chế "thứ hai" tôi vừa nói ở trên đang vận hành ngay trong chính hành vi của mình: càng lo, càng mở xem; càng mở xem, càng thấy biến động; càng thấy biến động, lại càng lo thêm. Một vòng xoáy nhỏ, tự nuôi chính nó, mà nếu không để ý, bác sẽ không nhận ra mình đang ở trong đó — chỉ thấy đầu óc cứ nặng nề, bứt rứt, không rõ vì sao.

Biết được vòng xoáy này tồn tại, tự nó đã là một cách để phá nó. Không cần cấm mình xem giá — làm vậy cũng cực đoan, mà nhiều khi còn gây lo thêm vì sợ "không biết chuyện gì đang xảy ra". Chỉ cần, mỗi lần thấy mình định mở bảng giá lên xem lần thứ năm, thứ sáu trong ngày, tự hỏi một câu: "Mình xem để biết thêm thông tin thật, hay chỉ đang tìm cách xoa dịu cái lo đang có sẵn trong đầu?" Hai lý do này khác nhau, và chỉ riêng việc phân biệt được, bác đã bớt đi được một phần sức kéo của cái vòng xoáy đó.

Nhận diện đúng vấn đề — bước đầu tiên trước khi sửa

Cái hay của việc gọi tên đúng một cảm xúc là: một khi bác biết "à, đây là phản xạ vì mình đang nhìn giá quá nhiều, chứ không phải vì có tin xấu thật", bác đã tự tách được mình ra khỏi cơn sóng đó một chút rồi. Không cần dừng ngay, không cần thay đổi ngay. Chỉ cần nhận ra thôi, đã là một bước tiến rất lớn so với việc để cảm xúc dẫn dắt mà không hề hay biết.

Trong khoá này, chúng ta sẽ đi từng bước: hiểu vì sao mình dễ bị cuốn (bài này và bài sau), nhìn ra cái vòng lặp cảm xúc cứ lặp lại qua mỗi đợt sóng giá (chương 2), gọi tên những cái bẫy cụ thể hay mắc phải (chương 3), rồi xây hẳn một khung quyết định của riêng bác — không phải để đoán đúng đỉnh đáy, vì chuyện đó tôi cũng chưa thấy ai làm được ổn định — mà để mỗi lần định bấm mua hoặc bán, bác có một chỗ dựa khác ngoài cảm xúc lúc đó (chương 4, 5, 6).

Tôi không hứa với các bác là học xong sẽ hết lo khi giá vàng biến động. Thành thật mà nói, lo một chút là chuyện bình thường của con người, kể cả tôi cũng vậy. Nhưng tôi tin là học xong, bác sẽ phân biệt được lúc nào mình đang lo có căn cứ và lúc nào mình chỉ đang phản xạ — và biết phân biệt được hai thứ đó, tự nó đã là một cái kỷ luật quý rồi.

Bài sau, mình sẽ đi sâu hơn vào câu hỏi tưởng chừng ngược đời: vàng không đẻ ra đồng lãi nào cả, vậy vì sao bao đời nay người ta vẫn cứ ôm nó, có khi ôm cả đời? Câu trả lời sẽ giúp bác hiểu rõ hơn nữa vì sao mình đang giữ vàng — để tích sản hay để lướt sóng — vì hai lý do đó, dẫn tới hai cách hành xử rất khác nhau, mà gộp lẫn chúng vào nhau chính là nơi bắt đầu của phần lớn những quyết định sai lầm sau này.